Eski Türkçede İl El Ne Demek? Bir Kelimenin Taşıdığı Büyük Anlam
Tekisimalat ailesine selam! Bugün gündemimizde Eski Türkçede il el ne demek var ve detaylara birlikte bakıyoruz.
Bir kelime düşünün: Bugün “ülke”, “memleket”, “halk” ya da “devlet” dediğimiz şeyleri anlatmak için kullanılmış. Üstelik kimi Türk lehçelerinde hâlâ yaşamaya devam ediyor. Peki Eski Türkçede il el ne demek?
Cevap, tek bir sözlük karşılığına sığmıyor. “İl” veya “el”, tarih boyunca hem siyasî birlik, hem ülke, hem halk, hem de daha eski bir anlam katmanında barış ve düzen fikriyle ilişkilendirilmiş çok katmanlı bir sözcük.
Bu nedenle kelimeye yalnızca “devlet” diye karşılık vermek, onun tarihî dünyasını biraz eksiltmek olur.
İl ve El Aynı Kelime mi?
Eski Türkçe metinlerde karşımıza çıkan il/el, ses değişmeleri ve farklı Türk yazı gelenekleri nedeniyle iki biçimde değerlendirilir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Türkçedeki “il” kelimesinin tarihî kaynaklarda ve çeşitli lehçelerde “el” biçiminde de görüldüğünü belirtir.
Clauson’un An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish adlı çalışmasına dayanan sözlük kayıtlarında da Eski Türkçe él için “ülke, eyalet” gibi anlamlar verilir.
Dolayısıyla arama sonuçlarında görülen “Eski Türkçede il mi el mi?” sorusunun arkasında aslında daha önemli bir mesele vardır: Kelime hangi bağlamda kullanılmıştır?
İl/El Kelimesinin Temel Anlam Alanları
Ülke, memleket
Devlet veya siyasî teşkilat
Halk, topluluk
Boylar birliği
Tarihî açıdan barış, düzen ve uzlaşma fikri
TDV’nin aktardığı değerlendirmeye göre kelimenin başlangıçta “barış, dostluk” anlamıyla ilişkilendirilmesi ve daha sonra “boylar birliği” anlamına doğru genişlemesi ileri sürülmektedir.
Bu noktada insan ister istemez şunu düşünüyor: Bir toplum için “ülke” dediğimiz şey yalnızca üzerinde yaşanan toprak mıydı, yoksa insanları bir arada tutan düzen de bunun parçası mıydı?
Orhun Yazıtlarında İl/El Kavramı
Eski Türkçede il el kavramını anlamanın en sağlam yollarından biri Orhun Yazıtları’na bakmaktır.
Kül Tigin Yazıtı 732, Bilge Kağan Yazıtı 735 yılı civarında dikilmiş; Tonyukuk Yazıtları ise VIII. yüzyılın ilk yarısına tarihlenmiştir.
Bu metinlerde il, bodun, törü ve kağan gibi kavramların aynı siyasî-toplumsal dünya içinde kullanılması dikkat çekicidir. Orhun Yazıtları yalnızca savaşların anlatıldığı taşlar değildir; devlet yönetimi, toplum düzeni, hükümdar-halk ilişkisi ve siyasî sorumluluk hakkında da düşünceler içerir.
İl = Sadece Devlet Değildi
Modern Türkçedeki “devlet” kelimesiyle doğrudan eşleştirmek cazip olsa da tarihî bağlam daha geniştir.
Eski Türk siyasî düşüncesinde:
İl/el, siyasî ve toplumsal bütünlüğü,
Bodun, halkı veya topluluğu,
Törü, düzeni ve töreyi,
Kağan, siyasî liderliği
ifade eden kavramlarla birlikte düşünülür.
Bu yüzden “il”i yalnızca bugünkü anlamıyla bir devlet kurumu olarak değil, toprak, halk, siyasî düzen ve yönetim fikrinin kesiştiği bir yapı olarak okumak daha açıklayıcıdır.
“El” Neden Günümüzde de Yaşıyor?
Burada konu yalnızca tarih olmaktan çıkıyor.
Türkiye Türkçesinde “el” sözcüğü bugün “yabancı kimse”, “halk” veya bağlama göre “memleket” gibi farklı çağrışımlara sahip olabilir. Türk lehçelerinde ise tarihî anlam daha açık biçimde korunmuştur. Kırgızca, Özbekçe, Kazakça ve bazı diğer Türk dillerinde el, halk veya topluluk anlamlarında kullanılmaktadır.
Örneğin “elçi” kelimesinin kökeni de bu anlam dünyasına bağlanır. Tarihî kaynaklarda elçi, yalnızca diplomatik görevli değil, barış sağlayan veya bir topluluğu temsil eden kişi bağlamında da değerlendirilmiştir.
Dilbilim ile Siyaset Tarihi Burada Buluşuyor
Bir kelimenin anlamının değişmesi aslında toplumun değişimini de gösterir.
“İl”in:
barış → topluluk → siyasî birlik → ülke/devlet
çizgisinde genişleyen anlam alanı, erken Türk toplumlarında siyasî düzenin yalnızca hükümdardan ibaret olmadığını düşündürür.
Belki de kelimenin en ilginç tarafı burada: “il” bir yandan insanların oluşturduğu topluluğu, diğer yandan bu topluluğun düzenini ve yaşadığı siyasî alanı anlatabiliyordu.
Peki bugün “devlet” dediğimiz kavramı yalnızca kurumlarla mı, yoksa insanlarla ve ortak düzenle birlikte mi düşünmeliyiz?
“İl” ile “El” Konusunda Neden Karışıklık Var?
Eski Türkçe üzerine yapılan çalışmalarda her “il” biçiminin aynı kelime olduğunu varsaymak doğru değildir. Nitekim Kutadgu Bilig üzerine yapılan filolojik incelemelerde “il” biçiminin farklı anlamlara gelen başka kelimelerle karışabildiği gösterilmiştir.
Bu ayrım önemli. Çünkü tarihî Türkçede aynı veya benzer yazılan ses dizileri farklı köklere ait olabilir.
En Güvenli Okuma Yöntemi
Bir metinde “il/el” gördüğümüzde:
Kelimenin cümledeki kullanımına,
Yanında bulunan bodun, törü, kağan gibi kelimelere,
Metnin dönemine,
Yazım ve lehçe özelliklerine
bakmak gerekir.
Bu nedenle “il = kesin olarak devlet” şeklindeki tek satırlık açıklamalar, arama motorunda kolay cevap verse de filolojik açıdan yetersiz kalabilir.
Orhun Yazıtlarının Bugünkü Önemi
Orhun Yazıtları’nın önemi yalnızca yaşlarının büyük olmasından kaynaklanmıyor. Günümüzde yayımlanmış Göktürk harfli metinlerin sayısı yaklaşık 250 olarak verilmektedir.
Bu metinler; Türk dili, tarih, siyaset düşüncesi, kültür, toplum yapısı ve hitabet açısından birlikte incelenebilecek eşsiz kaynaklardır. Nitekim güncel akademik çalışmalar da Orhun Yazıtları’nı dilbilimin yanı sıra dil felsefesi ve iletişim kuramları açısından incelemektedir.
Bir taşın üzerine kazınmış “il” kelimesinin bugün hâlâ tartışılıyor olması biraz şaşırtıcı. Belki de bunun nedeni, kelimenin yalnızca geçmişteki bir devletin adını değil, birlikte yaşama fikrini de taşımasıdır.
Sonuç: Eski Türkçede İl El Ne Demek?
Eski Türkçede “il/el”, bağlama göre ülke, memleket, halk, siyasî birlik ve devlet anlamlarına gelebilen temel bir kavramdır. Daha eski anlam katmanlarında ise barış, dostluk ve düzen fikriyle ilişkilendirilmiştir.
Kısacası:
İl/el = ülke veya memleket
İl/el = siyasî birlik
İl/el = halk/topluluk
Tarihî açıdan il/el = barış ve düzen anlam alanıyla da bağlantılıdır.
Bugün “il” dediğimizde aklımıza idarî bir bölge geliyor. Oysa bin yıldan fazla geriye gittiğimizde aynı kelime, bir toplumun ülkesini, insanlarını ve düzenini bir arada düşünebildiği çok daha geniş bir dünyaya açılıyor.
Belki de asıl soru “il ne demek?” değil: Bir toplumu gerçekten il yapan şey toprak mıdır, halk mıdır, yoksa aralarındaki düzen midir?
Kaynaklar
TDV İslâm Ansiklopedisi – “İl” maddesi
TDV İslâm Ansiklopedisi – “Orhon Yazıtları” maddesi
Belleten – Kutadgu Bilig Dizini Üzerine
ÇÜTAM – Orhun Yazıtları Terimler Sözlüğü
Kaynak bağlantılarını metne ekle
Tekisimalat okurları için hazırlanan Eski Türkçede il el ne demek rehberini burada sonlandırıyoruz.